Cafeïne is een trimethylxanthine, verwant met theophylline, die van nature voorkomt in koffie, thee, cola, chocolade en planten zoals guarana, yerba mate en kolanoot. Het wordt ook gebruikt in sommige geneesmiddelen en in heel wat voedingssupplementen.

Cafeïne is eveneens het voornaamste actieve ingrediënt van energiedranken. Het wordt vaak gecombineerd met andere (zogezegd stimulerende) bestanddelen zoals taurine, D-glucuronolactone, B-vitaminen en plantenextracten (o.a. guarana, yerba mate en ginseng). De neveneffecten en toxiciteit van deze dranken zijn hoofdzakelijk te wijten aan het toegenomen risico van een overconsumptie van cafeïne.

Voor gezonde volwassenen die gewend zijn aan cafeïne, wordt een dagelijkse inname van maximaal 400 mg als veilig beschouwd. De gevoeligheid kan echter van persoon tot persoon verschillen. Voor zwangere vrouwen en volwassenen die niet gewend zijn cafeïne te consumeren, wordt een inname van maximaal 200 mg per dag als veilig geacht. Voor kinderen geldt een veilige hoeveelheid van 2,5 mg cafeïne per kg lichaamsgewicht. Aangeboren verschillen in het cafeïnemetabolisme verklaren waarom sommige mensen toleranter zijn dan andere. Het cafeïnegehalte varieert van drank tot drank: een blikje energiedrank van 250 ml bevat ongeveer 80 mg cafeïne, een gemiddeld kopje koffie (125 ml) bevat 60 mg en een glas cola 20mg.

In België is de maximale toegestane hoeveelheid cafeïne in frisdranken vastgelegd door de Europese wetgeving. Voor frisdranken die cafeïne bevatten, geldt dat de cafeïneconcentratie niet meer dan 150 milligram per liter mag zijn. Dit geldt voor de meeste frisdranken die geen energieproducten zijn. Voor energiedranken ligt de limiet hoger: 320 milligram cafeïne per liter. Het is ook verplicht om cafeïne-inhoud op het etiket aan te geven bij producten die een hogere cafeïneconcentratie dan 150 milligram per liter bevatten. Dit betekent dat in 1 blikje energiedrank van 250 ml dus maximaal 87.5 mg cafeïne mag zitten, al bevat het merendeel van de blikjes ongeveer 80 mg. Energy shots bevatten dezelfde dosis cafeïne, maar in een kleiner volume (60 ml). Deze producten vallen onder de wet op voedingssupplementen.

Guarana is een plant uit Zuid-Amerika waarvan de zaadjes 2 tot 4.5% cafeïne bevatten. Fabrikanten van energiedranken hebben de keuze om het cafeïnegehalte te laten bepalen door de toevoeging van plantenextracten, maar de maximale concentratie van 320 mg/liter mag niet overschreden worden. Wel kunnen zulke extracten bepaalde cafeïne-analogen bevatten waar geen maximale limiet voor bestaat en die mogelijks een bijkomend oppeppend effect hebben. Zo bevat guarana de stoffen theofylline en theobromine die een gelijkaardig werking als cafeïne vertonen. Deze stoffen komen in guarana echter in kleinere hoeveelheden voor in vergelijking met cafeïne.

Taurine en ginseng komen in mindere mate voor en hebben geen bewezen toxiciteit bij deze hoeveelheden, die veel lager liggen dan die voor prestatieverbetering.