Fototoxiciteit door geneesmiddelen: lees de bijsluiter
Sommige geneesmiddelen kunnen een fototoxische reactie veroorzaken, dit is een overdreven huidreactie als gevolg van de interactie tussen UV-stralen (zonlicht of kunstlicht) en bepaalde stoffen zoals geneesmiddelen. Deze interactie genereert giftige verbindingen die de huidcellen direct beschadigen.
De behandeling bestaat uit het stopzetten van het gebruik van de betrokken geneesmiddelen en uit de symptomatische behandeling (zoals bij brandwonden). Als de behandeling niet onderbroken kan worden, zijn strikte fotobeschermingsmaatregelen essentieel: vermijden van zonlicht, het dragen van bedekkende kleding en het gebruik van zonnebrandcrèmes met een hoge beschermingsfactor.
Symptomen
De huiduitslag manifesteert zich als een ernstige vorm van zonnebrand, met eventuele blaarvorming. Het treedt snel op na blootstelling aan UV-stralen en beperkt zich tot de blootgestelde delen van de huid. Het is een dosisafhankelijke reactie: hoe hoger de dosis van het geneesmiddel of hoe intensiever de blootstelling aan UV-stralen, hoe groter het risico. Na stopzetting van de behandeling verschijnen de laesies niet opnieuw bij latere blootstelling aan UV-stralen.
Risico’s
Voorbeelden van risicogeneesmiddelen
Hieronder een niet-limitatieve lijst van enkele vaak betrokken categorieën:
- Antibiotica: tetracyclines (met name doxycycline, meer dan minocycline), chinolonen.
- Antidiabetica: hypoglykemiërende sulfamiden
- Antimycotica: itraconazol, voriconazol, posaconazol.
- Psychofarmaca: fenothiazines (bijv. chlorpromazine), carbamazepine, fluoxetine, Sint-Janskruid.
- NSAID’s (niet-steroïde anti-inflammatoire geneesmiddelen of ontstekkingsremmers): met name ketoprofen (in gel), piroxicam (oraal).
- Immunomodulerende medicatie: tacrolimus, pimecrolimus.
- Cardiovasculaire geneesmiddelen: amiodaron, fibraten, thiazidediuretica en lisdiuretica.
- Geneesmiddelen voor bot- en gewrichtsaandoeningen: methotrexaat.
- Behandelingen tegen acne: retinoïden.
Sommige voedingssupplementen en essentiële oliën kunnen ook fotosensibiliteit veroorzaken.
Betrokken toedieningswegen
Fototoxische reacties kunnen optreden ongeacht de toedieningsweg:
- Oraal,
- Injectie,
- Of zelfs lokaal (gel, crème, pleister).
Wanneer een geneesmiddel lokaal wordt aangebracht (in de vorm van zalf, crème, gel, enz.), beperkt de fotosensibiliserende reactie zich meestal tot het toepassingsgebied: dit wordt dan contactfotosensibilisatie genoemd.
Daarentegen, wanneer het via een algemene weg wordt toegediend (oraal, injectie, enz.), kan de reactie alle aan UV-blootgestelde gebieden aantasten vanwege de systemische verspreiding van het geneesmiddel: dit wordt systemische fotosensibilisatie genoemd.
Ernst en evolutie
De ernst van de reactie hangt af van de dosis van het geneesmiddel, de intensiteit van de UV-stralen, maar ook van het huidtype (lichte huidtypes zijn over het algemeen gevoeliger). De laesies genezen meestal binnen enkele dagen, maar er kan een langdurige hyperpigmentatie (bruine verkleuring van de huid) optreden.
⚠️ In sommige gevallen kan een langdurige fotosensibiliteit enkele weken tot maanden aanhouden na het stopzetten van het geneesmiddel, vooral als de eliminatie van de molecule traag verloopt. Het is daarom essentieel om advies in te winnen bij je arts of apotheker, zelfs na het stopzetten van de behandeling.
Preventie
Enkele eenvoudige maatregelen kunnen de risico’s verminderen:
- Informeer bij je arts of apotheker of uw geneesmiddelen de huid gevoeliger kunnen maken voor de zon. Deze informatie staat ook vermeld in de bijsluiter.
- Vermijd directe blootstelling aan de zon en vergeet niet dat UV-stralen door de wolken heen dringen.
- Breng een zonnebrandcrème met een hoge beschermingsfactor (SPF 50+) aan, wetende dat deze de andere maatregelen niet vervangt.
- Beperk, indien mogelijk, de combinatie van meerdere fotosensibiliserende geneesmiddelen.
In geval van twijfel, vraag altijd advies aan je arts of apotheker.
Niet te verwarren met fotoallergische reacties
Fotoallergische reacties komen minder vaak voor dan fototoxische reacties, maar kunnen langer aanhouden en zijn moeilijker te identificeren.
Ze treden meestal op bij gevoelige personen, na herhaalde blootstelling aan het geneesmiddel en de zon. Het gaat om een echte immuunreactie, die enkele dagen (soms tot 2 à 3 weken) na blootstelling kan optreden.
In tegenstelling tot fototoxiciteit, beperken de laesies zich niet tot de aan de zon blootgestelde gebieden: ze kunnen ook bedekte gebieden aantasten. Ze nemen vaak de vorm aan van eczeem of rode vlekken met jeuk, soms met blaasjes. Eenmaal de huid gesensibiliseerd, kan een nieuwe blootstelling aan de zon een reactie uitlokken, zelfs na het stopzetten van het geneesmiddel.
Daarom is het belangrijk om elke lopende behandeling aan je arts of apotheker te melden als je een huidreactie krijgt na blootstelling aan de zon.
Referenties
- Nelson LS, Lewin NA, Howland MA, Hoffman RS, Goldfrank LR, éditeurs. Goldfrank’s Toxicologic Emergencies. 10th ed. New York: McGraw-Hill Education; 2015. Chapter 18: Dermatologic Principles. p. 242.
- Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG). Flash VIG-news: opgelet voor zonlicht bij bepaalde geneesmiddelen. Beschikbaar via: https://www.fagg.be/nl/news/flash_vig_news_opgelet_voor_zonlicht_bij_bepaalde_geneesmiddelen
- Fotodermatosen door geneesmiddelen. Gecommentarieerd Geneesmiddelenrepertorium – Folia Pharmacotherapeutica juni 2000. Beschikbaar via: https://www.bcfi.be/nl/articles/query?number=F27N06F
Versie 9/2025