Bij een kwallensteek spoel je de huid best met zeewater

Overgeleverd aan wind, stroming en getijden komen de moeilijk zichtbare, geleiachtige lichamen en irriterende tentakels van kwallen wel eens in contact met zwemmers. Sommige jaren spoelen ze met velen aan op het strand. Langsheen onze kustlijn komen geen soorten voor die dodelijk zijn voor de mens. Maar een contact met bepaalde Noordzeekwallen kan een onaangename ervaring zijn.

Een honderdtal soorten staat wereldwijd bekend als gevaarlijk voor de mens. De gevaarlijkste kwallen zijn tropische soorten, waarvan de giftigste de Australische zeewesp (Chironex fleckerii) is, die dodelijk kan zijn voor de mens.

Inhoud

Eerste hulp bij een kwallensteek

Bij algemene symptomen (zwelling van gezicht of lippen, problemen met ademhaling,…) of indien men zich onwel voelt, bel 112 of raadpleeg onmiddellijk een arts.

Niet op kwallensteek urineren!

Deze richtlijnen zijn enkel bedoeld voor het behandelen van kwallensteken aan de Belgische kust. Als je je in het buitenland bevindt, raadpleeg je best de lokale hulpdiensten.

  1. Zorg ervoor dat het slachtoffer stil blijft zitten zodat verdere circulatie van het gif wordt vermeden.
  2. Spoel de aangetaste huid met zeewater. Gebruik hiervoor geen zoet water, want dit kan de niet afgeschoten netelcellen alsnog activeren.
  3. Enkel voor de kompaskwal (Chrysaora hysoscella): dompel het lichaamsdeel onder in azijn voor minstens 30 seconden. Doe dit zeker niet voor andere kwallensoorten want anders vererger je de klachten.
  4. Zichtbare tentakels kunnen door middel van een pincet of wattenstaafje worden verwijderd. Om onzichtbare tentakels te verwijderen kan men scheerschuim aanbrengen en voorzichtig schrapen met de rand van een stukje karton of bankkaart, van de tenen of vingers naar boven toe. Gebruik hiervoor niet je blote handen, maar draag indien mogelijk handschoenen.  
    Vermijd wrijven of schuren met zand op de aangetaste zone.
  5. Breng zuiveringszoutbrij (50% natriumbicarbonaat en 50% zeewater) aan op de huid gedurende  enkele minuten en spoel af met zeewater.
  6. De pijn kan verlicht worden door het getroffen lichaamsdeel in heet water (42-45°C) te baden gedurende ongeveer 30 minuten. Bij gebrek aan warm water kan het aanbrengen van een ijszak ook verlichting brengen.
  7. Desinfecteer de aangetaste zone.
  8. Als de pijn aanhoudt, of indien de aangetaste zone tekenen vertoont van een ernstige ontsteking, raadpleeg een arts.
  9. Bij oogcontact spoelen met fysiologisch water. Elk contact met de ogen dient door een arts te worden onderzocht.
  10. Het is aan te raden de aangetaste zone te beschermen tegen de zon, om kans op vorming van littekens (bruine vlekken) te verminderen.

Hoewel de effectiviteit van onderdompeling in heet water niet is onderzocht voor alle vergiftigingen door kwallen, is het redelijk om dit voor te stellen, om de eiwitten in het gif te deactiveren.

Hulpmiddelen

Er worden verschillende middelen voorgesteld om de activering van niet afgeschoten netelcellen te voorkomen, zoals het gebruik van azijn, alcohol of natriumbicarbonaat (maagzout). Deze middelen zijn vaak gemakkelijk te verkrijgen. Hiervan heeft enkel natriumbicarbonaat een globaal positief effect. Alcohol heeft in de meeste gevallen een negatief effect. Het gebruik van azijn is soort-specifiek en wordt aan de Belgische kust enkel aanbevolen na contact met de kompaskwal (Chrysaora hysoscella).

Experimenten in laboratoria hebben aangetoond dat het gebruik van azijn het vrijgeven van gif stimuleert bij de gele haarkwal (Cyanea capillata), de parelkwal (Pelagia noctiluca) en het Portugees oorlogsschip (Physalia physalis). Bij kwallensteken in het buitenland raadpleeg je dus beter de lokale hulpdiensten voor het verkrijgen aangepast advies. 

Symptomen

Contact met Noordzeekwallen kan drie soorten reacties geven:

  • Lokale symptomen die zich beperken tot de contactzone.
  • Algemene symptomen veroorzaaktdoor een allergische reactie.
  • Algemene symptomen van vergiftiging door de verspreiding van gif in het lichaam (zeldzaam).

 

Lokale symptomen zijn directe pijn (meer of minder intens), vergelijkbaar met een brandwonde, gevolgd door een progressieve ontsteking van de huid, met roodheid, zwelling, jeuk en blaren die geïnfecteerd kunnen raken. De letsels kunnen littekens achterlaten onder de vorm van pigmentvlekken. Het patroon van deze huidmarkeringen kan helpen bij het identificeren van de kwal om vervolgens te bepalen welke behandeling het beste is. Een kwallensteek in het oog leidt tot een oogontsteking, soms met letsels op het oogoppervlakte.

Gif van kwallen is sensibiliserend, wat wil zeggen dat herhaald contact een allergische reactie kan veroorzaken. Ook kruisreacties zijn mogelijk. Allergische reacties (algemene malaise, zwelling van het gezicht, ademhalingsproblemen,…) zijn medische noodsituaties en vereisen een onmiddellijke medische interventie.

Algemene symptomen van vergiftiging (duizeligheid, braken, diarree, spierpijn,…) komen zelden voor na contact met kwallen aan de Belgische kust.

Toxiciteit

De reacties die optreden na het contact met een kwal, zijn het resultaat van de ontlading van duizenden microscopisch kleine capsules, de netelcellen (de nematocysten). Deze netelcellen bevinden zich meestal op de tentakels, maar soms ook op de hoed. Elke netelcel bevat een dunne, opgerolde buis die is ondergedompeld in gif en gewapend is met kleine naaldjes, soms in de vorm van een harpoen.

Onder invloed van een mechanische (contact met een prooi) of chemische stimulus (zoet water,…) worden ze afgeschoten uit de capsule en wordt gif vrijgegeven. De intensiteit van de reactie is afhankelijk van het contactoppervlak met de tentakels en van het type gif, dat van soort tot soort verschilt.

Netelcellen blijven actief zelfs als ze droog zijn. Contact met aangespoelde kwallen is dus te vermijden.

Preventie

Draag zoveel mogelijk rubberen schoenen op het strand en wees voorzichtig en alert wanneer je het water ingaat. Vermijd contact met kwallen door een wijde omtrek te maken, aangezien de tentakels zich ver van het kwallenlichaam kunnen uitstrekken.

Meer weten?

Welke kwallen komen voor aan de Belgische kust?

  • De oorkwal (Aurelia aurita)
  • De zeepaddenstoel (Rhizostoma pulmo (syn. Rhizostoma octopus))
  • De kompaskwal (Chrysaora hysoscella)
  • De blauwe haarkwal (Cyanea lamarckii)
  • De Japanse kruiskwal (Gonionemus vertens)

Kwallen die niet (of sporadisch) voorkomen aan de Belgische kust

De volgende twee kwallensoorten zijn giftiger, maar worden zelden aan de Belgische kust gesignaleerd. Wel zijn ze al opgemerkt in wateren van buurlanden.

  • De gele haarkwal (Cyanea capillata)
  • De parelkwal (Pelagia noctiluca)
  • Het Portugees oorlogsschip (Physalia physalis)

Eerste hulp bij steek kwallen buiten Belgische kust

De eerste zorgen zijn dezelfde zoals voor de kwallen uit de Noordzee:

  • Haal het slachtoffer uit het water en spoel de letsels met zeewater.
  • Tentakels die aan de huid vastzitten, dienen voorzichtig te worden verwijderd, zonder ze te beschadigen (toepassing van scheerschuim en voorzichtig schrapen met stukje karton of bankkaart).
  • Gebruik zeker geen azijn.

 

Het gif van het Portugees oorlogsschip (Physalia physalis) wordt door warmte geneutraliseerd (het gebruik van azijn is af te raden). Het is daarom aanbevolen om het aangetaste lichaamsdeel in heet water te baden (45°C maximum). Dit zal ook de pijn verlichten. De effectiviteit van deze warmtebehandeling is door een Australische studie aangetoond.

De rest van de behandeling is symptomatisch.  Bij een steek van het Portugees oorlogsschip raadpleeg je best meteen een dokter.

Oogletsels moeten worden gespoeld met zoutoplossing en onderzocht door een arts.

Referenties

We danken het Vlaams Instituut voor de Zee en het Laboratoire d’Océanologie de l’Université de Liège en in het bijzonder Nancy Fockedey, Jan Seys, Karen Rappé, Lies Vansteenbrugge (ILVO), Amandine Collignon en Jean-Henri Hecq voor de informatie die ze ons bezorgd hebben omtrent Noordzeekwallen.

Bronnen:

  • Montgomery L, Seys J, Mees J. To Pee, or Not to Pee: A Review on Envenomation and Treatment in European Jellyfish Species. Mar Drugs. 2016 Jul 8;14(7). pii: E127. PMID: 27399728. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4962017/
  • Li, Li, McGee, Richard G, Isbister, Geoff, Webster, Angela C. Interventions for the symptoms and signs resulting from jellyfish stings. The Cochrane database of systematic reviews 2013/02/01;12:CD009688. PMID 24318773
  • Mariottini, Gian Luigi, Pane, Luigi. Mediterranean jellyfish venoms: a review on scyphomedusae. Marine drugs 2010/02/01;8(4):1122-52. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2866479 PMID 20479971
  • Tibballs, James. Australian venomous jellyfish, envenomation syndromes, toxins and therapy. Toxicon : official journal of the International Society on Toxinology 2006/12/01;48(7):830-59. PMID 16928389
  • Månsson, T, Randle, H W, Mandojana, R M, Calton, G J, Burnett, J W. Recurrent cutaneous jellyfish eruptions without envenomation. Acta dermato-venereologica 1985/02/01;65(1):72-5. PMID 2578711
  • Loten, Conrad, Stokes, Barrie, Worsley, David, Seymour, Jamie E, Jiang, Simon, Isbister, Geoffrey K. A randomised controlled trial of hot water (45 degrees C) immersion versus ice packs for pain relief in bluebottle stings. The Medical journal of Australia 2006/04/03;184(7):329-33. PMID 16584366
  • Mariottini G.L., Giacco E., Pane L.. The mauve stinger Pelagia noctiluca (Forsskål, 1775) Distribution, Ecology, Toxicity and Epidemiology of Stings. A review. Marine Drugs, 2008, 6, pp. 496-513.
  • De Blauwe H., Ribkwallen (Ctenophora), schijfkwallen en medusevormende hydroïden (Cnidaria: Scyphozoa, Hydrozoa) te Zeebrugge, resultaten van 5 jaar waarnemingen (1999-2003). De Strandvlo 23 (3), pp. 80-125.
  • Rappé G.. Een invasie van gele haarkwallen, Cynea Capillata. -, -, 46-50.
  • Simmons B.J., Griffith R.D., FaltAizpurua L.A., Nouri K.. Moon Jellyfish Stings. JAMA Dermatology, 2015, 151 (4), pp. 454-456.
  • Vlaams Instituut Voor de Zee (VLIZ). VLIZ Alien Species Consortium. Gonionemus vertens – Japanse Kruiskwal. Niet-inheemse soorten van het Belgische deel van de Noordzee en aanpalende estuaria, 2020.
  • Elston D.M.. Aquatic Antagonists: Portuguese Man-of-War (Physalia physalis). Close Encounters with the environment, 2006, pp. 186-188.
  • Headlam J.L., Lyons K., Kenny K., Lenihan E.S., Quigley D.T.G., Helps W., Dugon M.M., Doyle T.K.. Insights on the origin and drift trajectories of Portuguese man of war (Physalia physalis) over the Celtic Sea shelf area. Estuarine, Coastal and Shelf Science, 2020, 246.
  • Labadie M., Aldabe B., Ong N., Joncquiert-Latarjet A., Groult V., Poulard A., Coudreuse M., Cordier L., Rolland P., Chanseau P., De Haro L.. Portuguese man-of-war (Physalia physalis) envenomation on the Aquitaine Coast of France : An emerging health risk. Clinical Toxicology, 2012, -, -.
  • Gorman, L.M., Judge S.J., Fezai M., Jemaa M., Harris J.B., Caldwell G.S.. The venoms of the lesser (Echiichthys vipera) and greater (Trachinus draco) weever fish – A review. Toxicon, 2020.
  • Natatorial mishap: Skin Lesions caused by jellyfish stings. Clinical letter. Journal of the German Society of Dermatologischen Gesselschaft. 2020. Pp.473-475. DOI: 10.1111/ddg.14088
  • Lakkis N.A., Maalouf G.J., Mahmassani D.M.. Jellyfish stings: A Practical Approach. 2015. Wilderness & environmental medicine, 26, pp. 422-429.