De meest voorkomende kwallen aan de Belgische kust
Langsheen onze kustlijn komen geen soorten voor die dodelijk zijn voor de mens. Maar een contact met bepaalde Noordzeekwallen kan een onaangename ervaring zijn. We zetten de belangrijkste soorten even op een rijtje en voegen er enkele meer exotische exemplaren – die bij ons ook nu en dan opduiken – aan toe.
-
De oorkwal (Aurelia aurita)
-
De zeepaddenstoel (Rhizostoma pulmo (syn. Rhizostoma octopus))
-
De kompaskwal (Chrysaora hysoscella)
-
De blauwe haarkwal (Cyanea lamarckii)
-
De gele haarkwal (Cyanea capillata)
-
De Japanse kruiskwal (Gonionemus vertens)
-
De parelkwal (Pelagia noctiluca)
-
Het Portugees oorlogsschip (Physalia physalis)
Kwallen van bij ons (en onze buren)
Blauwe haarkwal
Wetenschappelijke naam: Cyanea lamarckii
Frans : Méduse chevelue, cyanée bleue
Nederlands: Blauwe haarkwal
De Cyanea lamarckii of blauwe haarkwal is de meest frequente soort aan de Belgische kust en komt van maart tot augustus voor. De platte paddenstoelvormige hoed is diep blauw gekleurd en kan tot 30cm groot worden. De lange, dunne tentakels kunnen zich enkele meters uitstrekken.
Contact met de tentakels van de blauwe haarkwal veroorzaakt een branderig gevoel en een irritatie die vergelijkbaar is met die van brandnetels.
Gele haarkwal
Wetenschappelijke naam: Cyanea capillata
Frans: Méduse crinière de lion
Nederlands: Gele haarkwal
De Cyanea capillata of gele haarkwal is groter (tot 50 cm doorsnede) en giftiger dan de blauwe haarkwal en is kleurloos, geel of bruin van kleur. Aan de hoed hangen honderden tentakels die een meter lang kunnen worden.
De gele haarkwal komt niet voor aan de Belgische kust, ook al is ze hier in het verleden uitzonderlijk wel al eens waargenomen.
Contact met de Cyanea capillata veroorzaakt een branderig gevoel, gevolgd door hevige pijn, zwelling en roodheid van de huid. De pijn en zwelling verdwijnen na een paar minuten. De fel rode strepen blijven meerdere dagen zichtbaar. Algemene symptomen als misselijkheid, buikpijn, overvloedige transpiratie en spierkrampen kunnen optreden.
Japanse kruiskwal
Wetenschappelijke naam: Gonionemus vertens
Frans: Méduse à croix brune
Nederlands: Japanse kruiskwal
In juni 2014 en in juli 2018 is de aanwezigheid van kruiskwallen gemeld in de Spuikom in Oostende. Sindsdien is ze bij ons niet meer waargenomen. Deze kwal wordt namelijk waargenomen in deels afgesloten zoute wateren. Dit verklaart waarom ze ook opduikt in het Veerse meer van onze Nederlandse buren. De kruiskwal is een kleine kwal van 2-4 cm die afkomstig is uit Japan en de Zee van Ochotsk. Ze nestelt zich vaak tussen algen. De naam van de kwal is afgeleid van het kruis dat op de kwal te zien is. Dit zijn de voortplantingsorganen. De rand van de transparante hoed draagt meerdere tentakels.
Contact met de kruiskwal kan zeer pijnlijk zijn en veroorzaakt huidletsels met een branderig gevoel, roodheid en soms blaasjes.
Een oudere publicatie omschrijft algemene symptomen bij patiënten die gezwommen hadden in water waarin enkel de kruiskwal voorkwam: zwakte, vermoeidheid, pijn in spieren en gewrichten, temperatuur. Het is mogelijk dat deze waargenomen symptomen na contact met de kruiskwal in de wateren van herkomst, ernstiger zijn dan deze die zijn waargenomen in de Atlantische Oceaan.
Er kan zich ook een allergische reactie voordoen, die zich manifesteert door rhinitis, traanvorming, hoesten en ademhalingsproblemen.
Kompaskwal
Wetenschappelijke naam: Chrysaora hysoscella
Frans: La méduse rayonnée ou méduse boussole
Nederlands: Kompaskwal
De Chrysaora hysoscella of kompaskwal is makkelijk te herkennen aan 16 donkerbruine V-vormige patronen bovenop de lichtbeige hoed. Het patroon doet denken aan de roos van een kompas. De hoed kan een doorsnede hebben van 10 tot 30 cm. De kompaskwal wordt regelmatig waargenomen aan de Belgische kust van mei tot november.
Aan de onderzijde van de hoed zijn vier mondarmen aanwezig van 20 tot 60 cm. De rand van de hoed is donkerbruin. De 24 transparante tentakels aan de rand van de hoed kunnen tot twee meter lang worden.
Een contact met de tentakels van de kompaskwal kan bij de mens zeer pijnlijk zijn, met een branderig gevoel en met jeuk en strepen op de huid, die aan striemen van zweepslagen doen denken. De contactzone kan kleine blaasjes vertonen en lokaal oedeem (zwelling). Deze huidletsels verdwijnen na een paar uur.
Oorkwal
Wetenschappelijke naam: Aurelia aurita
Frans: Aurélie, Méduse bleue ou Méduse lune.
Nederlands: Oorkwal.
De Aurelia aurita of oorkwal is een kleine kwal van gemiddeld 15cm die, naast de blauwe haarkwal, één van de meest voorkomende kwallensoorten is aan de Belgische kust. Ze duikt op in de lente en kent een piek tussen mei en juli. Ze is herkenbaar aan haar transparante lichaam, soms blauw of roze getint, en vier hoefijzervormige voortplantingsorganen, die samen een klavertje vier vormen.
Contact met de tentakels leidt soms tot lichte irritatie, vooral op plaatsen waar de huid dun is. De branderige filamenten zijn over het algemeen te klein om de menselijke huid te doorboren.
Het gevaar van de Aurelia aurita varieert per regio van de wereld: bijvoorbeeld in de Golf van Mexico en Australië werden reeds ernstige vergiftigingen gemeld Zo ontwikkelde een zwemmer in Florida intense pijn en jeuk, gepaard met netelroos, blaasjes en roodheid. Het gif van de Aurelia aurita is allergeen en geeft kruisreacties met gif van de Chrysaora, Cyanea, Chironex en Physalia.
Parelkwal
Wetenschappelijke naam: Pelagia noctiluca
Frans: piqueur-mauve
Nederlands: parelkwal
De Pelagia noctiluca of parelkwal is een kleine kwal van 10 cm doorsnede. Ze heeft een roze of paars getinte, fosforescerende hoed die bezaaid is met bruine vlekjes.
In september 1990 werd aan de Belgische kust een invasie van de Pelagia noctiluca waargenomen gedurende drie dagen, maar sindsdien is ze hier niet meer aangetroffen. Deze kwal kan zich namelijk niet vestigen in onze Noordzee.
De parelkwal komt voor in de Middellandse Zee en delen van de Atlantische Oceaan. Ze wordt ook waargenomen langs de Atlantische kusten van Frankrijk, Schotland en Ierland. Tijdens de jaren 80 werd aan de Italiaanse Adriatische kust een wildgroei van de Pelagia noctilucavastgesteld.
De netelcellen van de parelkwal komen niet enkel voor op de tentakels, maar ook op de mondarmen en de hoed. Heel de kwal is dus giftig.
Een contact met de parelkwal beperkt zich meestal tot lokale, maar erg pijnlijke huidletsels. Deze huidletsels kunnen een onregelmatige vorm aannemen (bij contact met de hoed) en zien eruit als brandwonden. De aangetaste zone is rood, gezwollen en er kunnen blaasjes optreden. De uitslag gaat gepaard met jeuk en laat gepigmenteerde littekens na (bruine vlekken) die soms jaren aanwezig blijven. De pijn kan 1 tot 2 weken aanhouden. Algemene symptomen (duizeligheid, braken, diarree) zijn zelden beschreven. Wel zijn allergische reacties gemeld (netelroos, ademhalingsproblemen, bronchospasmen, shock).
De huiduitslag kan enkele weken of zelfs jaren na het eerste contact spontaan terug optreden, zonder een nieuwe aanraking met een kwal.
Het gif van de parelkwal heeft meer antigeen potentieel (capaciteit om een allergische reactie uit te lokken) dan andere kwallen. Er is kruisreactie mogelijk tussen de vergiften van parelkwal met deze van kompaskwal en het Portugees oorlogsschip.
Portugees oorlogsschip
Wetenschappelijke naam: Physalia physalis
Frans: Physalie ou Galère portugaise
Nederlands: Portugees oorlogsschip
De aanwezigheid van de Physalia physalis of het Portugees oorlogsschip in de Noordzee is uitzonderlijk. Begin maart 2020 spoelde een exemplaar aan in Raversijde.
Het Portugees oorlogsschip is geen echte kwal, maar een siphonophora, een kolonie van individuele poliepen. Ze drijft op het zeeoppervlak door middel van een met lucht gevulde vlotter en is uitgerust met zeer scherpe tentakels, die tot wel 40 meter lang kunnen worden. Deze tentakels kunnen afbreken en wegdrijven op de golven, waar ze moeilijk zichtbaar zijn voor zwemmers. Zelfs dood en gestrand kunnen de intacte tentakels nog steeds irriterend zijn.
Het bovenste gedeelte meet een 20-tal cm. Vanop afstand lijkt het op een langwerpige en doorschijnende ballon met roze en blauwe reflecties. Bovenaan de bal is een kuif, die lijkt op een sluier.
De Physalia physalis komt voornamelijk voor in tropische en subtropische zeeën, maar kan door de wind over lange afstanden worden meegevoerd. Haar aanwezigheid is dan ook al gerapporteerd aan de zuidwestkust van Engeland en Aquitaine, in het zuidwesten van Frankrijk.
Contact met het Portugees oorlogsschip zorgt onmiddellijk voor intense pijn, gestriemde huid en jeuk. Er kunnen zich blaren vormen en de letsels laten soms gepigmenteerde littekens na (bruine vlekken).
Na 15 minuten tot een uur kunnen algemene symptomen van verschillende ernst optreden: misselijkheid, braken, snelle hartslag, pijn in de borst en de buik, moeite met ademhalen, pijn in de spieren en gewrichten, malaise, duizeligheid, overmatige transpiratie, koorts. Na een steek van het Portugees oorlogsschip raadpleeg je best zo snel mogelijk een dokter. Een allergische reactie is ook mogelijk.
Net zoals bij de Pelagia (parelkwal) kan een herhaling van de huiduitslag zich voordoen op een later tijdstip, zonder nieuw contact met een kwal. Een kruisreactie tussen contact met de parelkwal en de kompaskwal is mogelijk.
Zeepaddenstoel
Wetenschappelijke naam: Rhizostoma pulmo(syn. Rhizostoma octopus)
Frans: Rhizostome
Nederlands: Longkwal, zeepaddenstoel
De Rhizostoma pulmo of zeepaddenstoel, bloemkoolkwal of longkwal heeft een bolvormige hoed en kan een meter in diameter worden. Ze is lichtblauw van kleur, met een donkerblauwe rand. Deze kwal heeft geen tentakels, maar wel acht mondlobben. Ze komt voor van augustus tot november en strandt vaak in grote aantallen aan in het najaar, alhoewel er recent ook exemplaren in het voorjaar werden gezien.
De Rhizostoma pulmo wordt algemeen beschouwd als ongevaarlijk. Nochtans zijn er huidirritaties vermeld (roodheid, jeuk).