De geschiedenis van de vergiftiging

De dood van Socrates (door David)
Paracelsus
De dood van Socrates (door David)
Paracelsus

Gifstoffen hebben de mensheid altijd al geïnteresseerd: angst voor giftige dieren en fascinatie voor de invloed van planten- en kruidenextracten hoorden bij het leven. Vroeger werden epidemieën,  besmettelijke ziekten en onverklaarbare sterftes vaak toegeschreven aan vergiftigingen, omdat men nog niets wist over het bestaan van bacteriën en virussen als ziekteverwekkers.

De oude Grieken en Romeinen maakten veel gebruik van gif en giftige planten. In de Griekse geschriften staan verhalen over giftige stoffen en hun medicinale toepassingen. Theophrastus (370-286 v.C.) beschreef o.a. hoe je gif kon bereiden uit gevlekte scheerling (Conium maculatum). In deze periode was er een ware epidemie van vergiftigingen. Het was niet alleen een effectief middel om politieke tegenstanders en echtgenoten uit de weg te ruimen, maar het was ook onmogelijk om de doodsoorzaak te achterhalen.

De Borgia's

Ook in de renaissance was dood door vergiftiging, met name door arsenicum, aan de orde van de dag. Vaak ging het hier om politieke moorden of het uitschakelen van echtgenoten. Er werd o.a. make-up met arsenicum gebruikt. De meest beruchte families van gifmengers uit die tijd waren de Borgia’s en de Medici’s. Hier heersten de vrouwen vaak over leven en dood. Zij schakelden de machtige bisschoppen en kardinalen uit door ze wijn met arsenicum te serveren. 

Toxicologie als wetenschap

De basis voor toxicologie als wetenschap werd gelegd in de renaissance door de Zwitserse arts Philippus von Hohenheim (1493-1541), beter gekend als Paracelsus (zie foto). Zijn legendarische uitspraak “dosis sola facit venenum” (de dosis bepaalt of iets een gif is) is nog steeds de lijfspreuk van de toxicologie.

In de late 19de eeuw en in het begin van de 20ste eeuw waren vooral Duitse wetenschappers pioniers op het gebied van toxicologie. Twee grote namen uit die tijd zijn Oswald Smiederberg (1838-1921) en Louis Lewin (1850-1929). Zij richtten zich voornamelijk op de lever als groot ontgiftingsorgaan.

Moderne wetenschap

Tegenwoordig is de toxicologie geëvolueerd naar een complexe moderne wetenschap. Toch blijft de grens tussen geestverruimend, geneeskrachtig, schadelijk en dodelijk dikwijls vaag. Dosis sola facit venenum.

Wist je dat...

  • ...één van de bekendste executies uit het klassieke Griekenland de filosoof Socrates (470-399 v C) (zie foto) betreft? Hij kreeg de doodstraf die werd uitgevoerd via het drinken van een beker met een extract van gevlekte scheerling.
  • … de gewoonte om glazen te klinken alvorens te drinken zou stammen uit de middeleeuwen, om vergiftiging te voorkomen? Ridders zouden na vredesbesprekingen om een coalitie te smeden of om de oorlog te beëindigen, drinkbekers krachtig tegen elkaar hebben geslagen. Hierdoor kwam er altijd een beetje drank van de ene beker in de andere. Op deze wijze kon men erop vertrouwen dat het drankje niet vergiftigd zou zijn door de tegenpartij.
  • … de Italiaanse vrouwen in de renaissance sap van de giftige wolfskers (Atropa Belladonna) als oogdruppels gebruikten om hun pupillen wijder te maken? Dit zou aantrekkelijker zijn geweest.
  • ...de Franse arts Mateo Orfila (1787-1853) wordt gezien als de grondlegger van de moderne toxicologie? Hij was één van de eersten die proeven op dieren deed om de verschillende effecten van een stof te bestuderen.
  • … in de meer recente geschiedenis polonium-210, een uiterst radioactief element, gebruikt werd in de moord op Aleksandr Litvinenko, voormalig geheim agent van de KGB en criticus van de Russische regering Poetin?